Focus op … de liefdesbrieven van Paul van Ostaijen

Speciaal voor Valentijn schreven we een aangepaste editie van 'Focus op', met in de hoofdrol: de hartstochtelijke liefdesverklaringen van dichter Paul van Ostaijen aan zijn geliefde Emma Clément.

13 februari 2019

museumPASSmusées
© museumPASSmusées

De affaire tussen dichter en schrijver Paul van Ostaijen (1896-1928) en zijn geliefde Emma Clément (1893-1969) mag dan hartverscheurend zijn geëindigd, de brieven blijven vertederend. We konden ze inkijken in de grote verzameling van het Antwerpse Letterenhuis, dat beschikt over een indrukwekkend archief aan handschriften, brieven, documenten, portretten en foto’s van Vlaamse auteurs.

Ook schrijversarchieven en archieven van literaire tijdschriften en uitgeverijen vinden hier hun plek. Leuk om weten is dat het Letterenhuis er ook een literatuurmuseum op nahoudt met tentoonstellingen die het ‘geheugen van de Vlaamse literatuur’ in de verf zetten.

Letterenhuis
© Letterenhuis

Lievekelief, een liefdesbrief

Hoe zegt een echte dichter het op Valentijn? Met een brief natuurlijk, gevuld met zoete woorden. Een van de brieven is gedateerd februari 1925. Tussen de koetjes en kalfjes door zijn er heel wat liefkozingen te lezen. Zo drukt Van Ostaijen zijn teleurstelling uit dat hij haar niet zal zien op Sinksen, zoals gepland, maar pas in juni. Tederheid zit eigenlijk ook al in de aanhef “Mijn lief Emmeke lief” en in koosnaampjes zoals “beesteke lief”. Het is aandoenlijk hoe hij in de brief het verschil tussen “noch” en “nog” illustreert: “Ik heb je nog steeds zeer lief.” en “Ik heb noch andere vrouwen noch andere mannen lief.”

Op de derde pagina staat er nog deze passage:

“En

ik

wou dat ik eens een lange

        brief

        van

        jou

        kreeg

Maar dat is wel veel

       gewenst”

Het stukje, met de speelse tekststructuur waar de schrijver zo bekend voor stond, drukt een intens verlangen uit naar meer nabijheid. Aan het einde van de brief staat tot slot: “En wat doe ik! Ik omhels je met een grote O en een sterke H. in het midden (om-helzen) Ik kus je zeer innig lievekelief. Je Paul.” Kom daar in tijden van snel app-en nog maar eens om...

Letterenhuis – Emma Clément
© Letterenhuis – Emma Clément

Samen naar Berlijn

De turbulente romance tussen Van Ostaijen en Clément ving aan in 1917, hetzelfde jaar waarin zij de stap zette om haar ongelukkige huwelijk te verlaten en gescheiden te leven van haar man en kind. Overdag was ze model, ’s nachts vond ze vertier in het uitgaansleven met Duitse officieren. Van Ostaijen schreef toen als links-progressieve flamingant voor de Vlaamsche Courant – iets waarvoor hij na de oorlog veroordeeld zou worden – en floot in 1917 kardinaal Mercier uit. Bijgevolg hadden zowel zij als hij meer dan redenen genoeg om na de Eerste Wereldoorlog samen te vluchten naar Berlijn.

Ontgoocheld door het falen van de communistische opstand in Berlijn en gefrustreerd door de armoedige, grimmige levensomstandigheden verviel Van Ostaijen er echter in een existentiële crisis. Zijn donkere gedachten en sombere mensbeeld zijn voelbaar in de gedichten uit die periode.

Letterenhuis – laatste pagina van de laatste brief van Emma aan Paul
© Letterenhuis – laatste pagina van de laatste brief van Emma aan Paul

Hoe het eindigde, maar niet uitdoofde

De relatie tussen Van Ostaijen en Clément stond ook door constante geldzorgen steeds meer onder druk. Bovendien zag Clément er ook in Berlijn niet van af om te gaan dineren met haar talrijke aanbidders. En toen werd ze verliefd op Peter Pringsheim, een welstellende fysicus en de schoonbroer van schrijver Thomas Mann. Toen Van Ostaijen in 1921 terugkeerde naar Antwerpen, vervoegde Clément hem aanvankelijk niet. Pas in 1923 keerde ze toch erug naar België en werd de relatie nieuw leven ingeblazen.

Helaas waren Van Ostaijens financiële zorgen nog steeds niet van de baan, waardoor hij terug bij zijn ouders moest gaan wonen. Aan het adres van Clément werd intussen een huwelijksaanzoek gericht door Peter Pringsheim. Ze accepteerde. Van Ostaijen zette zijn 'Emmeke' af aan het station op 1 november 1923, waar ze de trein nam richting Berlijn.

Getrouwd of niet, de geliefden bleven in contact per post – bovenstaande correspondentie uit 1925 is daar een voorbeeld van. Een maand voor zijn vroege dood in maart 1928 ontving Paul nog een laatste tedere brief van Emma: "Ik denk toch so zeer veel aan jouw, tenmindeste elke morgen en avend. Misschien ben ik niet maal lief met mijn Polte geweest maar ik heb ik daarbij niet echt gewild, ik wou kloek zijn en waar daarbij zoo schriklijk dom. Nogmaals wensch ik je dat beste en kus je wie ik nur jouw kussen kan, ik heb je nog altijd zo lief.”

Het hart wil wat het hart wil.

Voor meer informatie: zie het boek Ik heb je nog steeds zeer lief. Paul van Ostaijen en Emma Clément. Een liefde in brieven (1922-1928), ingeleid en geannoteerd door Marc Reynebeau, uitgegeven door Poëziecentrum vzw in 1996.

Letterenhuis - Paul van Ostaijen (detail)
© Letterenhuis - Paul van Ostaijen (detail)

148 musea

Je kan meteen elk van onze musea binnenwandelen voor een bezoek. Niet 1 keer, maar zo vaak je maar wil!

Ontdek alle musea

259 tentoonstellingen

Bovendien kan je ook gratis of voor een kleine meerprijs unieke tentoonstellingen bezoeken in onze musea.

Ontdek alle tentoonstellingen

1 museumpas

Dit alles met slechts 1 pas. Vraag ernaar in een van onze musea of bestel hem hier.

Bestel museumpas