Focus op … Microcollage ’73 van Willem van Genk

Het oeuvre van autodidact Willem van Genk (1927 – 2005) is op z’n minst fascinerend te noemen. Met tegelijk een grote fantasie en een realistische accuraatheid construeerde hij gelaagde beelden.

21 november 2018

Microcollage ’73, Willem van Genk, 1973, olieverf op paneel, Collectie De Stadshof – Museum Dr. Guislain.
© Microcollage ’73, Willem van Genk, 1973, olieverf op paneel, Collectie De Stadshof – Museum Dr. Guislain.

Willem van Genk begon zijn kunstenaarschap met grafische werkzaamheden, dan tekeningen van gebouwen en steden vanuit vogelperspectief en gaandeweg kwam hij tot grote collages van knipsels waaraan hij toevoegingen deed zoals olieverf, reclame of tekst. Zijn collages (die hij zag als het bijeenbrengen van “snippers werkelijkheid die er toe doen”) waren vaak een herwerking van eerder gemaakte tekeningen en schilderijen.

Zijn hele leven had van Genk problemen van die aard dat hij regelmatig werd opgenomen in de psychiatrie. Een aantal traumatische levenservaringen lieten hem niet los, en zowel autisme als schizofrenie werden met deze kunstenaar in verband gebracht. Zijn opnames, en het monotone werk dat hij daar diende te verrichten, gaven hem een overweldigend gevoel van onvolwaardigheid. De aandoenlijke quote: “Ik heb mijn naam niet mee, één ennetje er uit en je bent het al” illustreert deze teneur. Bovendien kwam het boek Geschonden beeld van psychiater Johannes H. Plokker, waarin gesteld wordt dat geesteszieken geen echte kunst kunnen produceren, hard aan bij van Genk. Het hield nog maar eens de suggestie in dat hij niet volwaardig is. Toch bleef hij verder kunst creëren.

Guido Suykens – Ingang van het Museum Dr. Guislain.
© Guido Suykens – Ingang van het Museum Dr. Guislain.

Microcollage ’73 (1973)

Dit werk uit 1973 is een mooi voorbeeld van van Genks kunst. Het tafereel toont duidelijk hoe hij taal inzet als lijm tussen beelden. Ook gelijkaardig met andere werken, is de duidelijke aanwezigheid van het thema macht. Sinds zijn traumatische ervaring tijdens de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde hij namelijk een fascinatie voor totalitaire systemen en structuren van verborgen machten.

In 1973 had van Genk het erg lastig, zowel met zijn herinneringen als met zijn huidige situatie – hij was namelijk weer in behandeling. Microcollage ’73 verwijst dan ook onder andere naar de Engelse uitgave van Geschonden Beeld, het eerder vermelde boek van psychiater Plokker. Links zie je een somber uitziende man die een pistool tegen zijn hoofd houdt met de woorden: “J.H.Plokker.Artistic Self-Expression.in.Mental.Disease: Mouton Skilton ’62”. De blik van de zelfmoordenaar is weergegeven met stippellijnen en rust op een cirkelvormig tafereel in de linkeronderhoek. Hier beeldde van Genk een jongeman af die een portie zogenaamde billenkoek krijgt. Errond staat er te lezen: “Marxist.Hetze. My. Childhood. Yesterday. Osservatöre Romano Bemberg A5 AGT : 88”. Zoals Ans van Berkum mooi analyseert: “Het is nogal wat. Een harde jeugd met een vader die er opvoedkundig op los timmerde, in een context van communistenhaat en de dictaten van het Vaticaan. Geen fijne herinnering.” Helemaal onderaan rechts in het veld lezen we: “Cartoons from a Dutch moron painter”.

Maar het is niet allemaal kommer en kwel. In het schilderij zitten ook zaken verwerkt die voor van Genk positieve noten betekenden: Israël bestond 25 jaar, de zesdaagse oorlog was achter de rug, er verscheen een nieuw boek van Mr. D. Benno Stokvis (Recht en Slecht) die politiek actief was in de Communistische Partij van Nederland en de USSR bestond 50 jaar. (Mocht je het nog niet doorhebben: van Genk sympathiseerde met het communisme dat voor hem een complete negatie inhield van de ideeën waarmee hij werd opgevoed.)

Microcollage ’73, Willem van Genk, 1973, olieverf op paneel, Collectie De Stadshof – Museum Dr. Guislain.
© Microcollage ’73, Willem van Genk, 1973, olieverf op paneel, Collectie De Stadshof – Museum Dr. Guislain.

Outsiderkunst

Het Museum Dr. Guislain heeft de geschiedenis van de psychiatrie als thema en in dat kader onderhouden ze een ruime collectie outsiderkunst. De naam refereert aan een zekere buitenpositie van deze kunstenaars die zich in de marge van de mainstream bevinden. Hun doel is niet per se het bereiken van een publiek, maar eerder het leggen van een persoonlijk artistiek ei. De eigen behoefte aan verbeelding is hier met andere woorden de voornaamste drijfveer die creatie stimuleert.

Willem van Genk wordt beschouwd als één van de klassieke ‘meesters van de outsiderkunst’. Een groot deel van van Genks werk én zijn volledige bibliotheek zijn onderdeel van de vaste collectie outsiderkunst van het museum Dr. Guislain. Deze bibliotheek toont hoe van Genk niet alleen een enorme kennis had van de kunstgeschiedenis, maar van een uitgebreide hoeveelheid aan onderwerpen – iets wat mensen al eens kunnen vergeten wanneer het gaat over outsiderkunst.

Museum Dr. Guislain - Joseph Guislain – Zaalzicht Hans Langner – Outsiderkunst.
© Museum Dr. Guislain - Joseph Guislain – Zaalzicht Hans Langner – Outsiderkunst.

Wanneer kunst en kunstenaar samenvallen

Het is belangrijk om te begrijpen dat van Genk vooral werk maakte voor zichzelf. Zo verklaarde hij vaak niets en gaf hij zijn werk niet altijd titels. Creatief bezig zijn was een poging om te ontsnappen aan zijn kwelduivels en richting te geven aan zijn creatieve gedachten. Zijn kunstwerken fungeerden zowel als een soort schild tegen verborgen “complotten” van buitenaf, als een middel om zichzelf een plaats te geven als “volwaardig persoon” in wat hij “de algemene mensheid” noemde.

Alles dat van Genk creëerde of deed maakte integraal onderdeel uit van zijn oeuvre: zijn bibliotheek, notities, reisverslagen, tekeningen, schilderijen en de regenjassen die hij bijna voortdurend droeg. Dat van Genk zijn werken beschouwde als onderdeel van zichzelf, werd duidelijk aangetoond door het feit dat hij maar moeilijk afstand kon doen van zijn oeuvre en niet zo tuk was op de verkoop van zijn werken.


(Zie ook het boek Willem van Genk. a marked man and his world = een getekende wereld van Ans van Berkum uit 1998. Uitgeverij W Books B.V..)

125 musea

Je kan meteen elk van onze musea binnenwandelen voor een bezoek. Niet 1 keer, maar zo vaak je maar wil!

Ontdek alle musea

243 tentoonstellingen

Bovendien kan je ook gratis of voor een kleine meerprijs unieke tentoonstellingen bezoeken in onze musea.

Ontdek alle tentoonstellingen

1 museumpas

Dit alles met slechts 1 pas. Vraag ernaar in een van onze musea of bestel hem hier.

Bestel museumpas